Kurdeşen, kaşıntılı kabarıklıkların saatler içinde çıkıp iz bırakmadan kaybolduğu yaygın bir deri tablosudur. Çoğu zaman zararsızdır; ancak dudak, dil ya da boğazda şişlik ve nefes darlığı eşlik ediyorsa acil yardım gerekir.
Kurdeşen (ürtiker), deride aniden beliren, kaşıntılı, kabarık ve kızarık lekelerle seyreden bir tablodur. Tek bir kabarıklık genellikle 24 saat içinde iz bırakmadan kaybolur, ancak başka yerlerde yenileri çıkabilir. Her beş kişiden yaklaşık biri hayatının bir döneminde kurdeşen geçirir. Altı haftadan kısa süren akut ürtikerde enfeksiyonlar, bazı ilaçlar ve besinler sık tetikleyicilerdir; altı haftadan uzun süren kronik ürtikerde ise çoğu zaman bir alerjen bulunmaz, tabloyu bağışıklık sisteminin kendisi başlatır. Kurdeşen bulaşıcı değildir. Tedavide temel yaklaşım tetikleyicilerden kaçınmak ve hekimin düzenleyeceği alerji ilaçlarıdır. Dudak, dil ya da boğazda şişlik, nefes darlığı, yutma güçlüğü veya baygınlık hissi eşlik ediyorsa vakit kaybetmeden acil yardım (112) istenmelidir.
Kurdeşen, deride bulunan ve bir tür alarm hücresi olarak düşünülebilecek mast hücrelerinin uyarılmasıyla ortaya çıkar. Uyarılan bu hücreler başta histamin olmak üzere çeşitli maddeler salgılar; küçük damarlardan sızan sıvı deride kabarıklığa, histamin ise kaşıntı ve kızarıklığa yol açar. Ortaya çıkan, sivrisinek ısırığına ya da ısırgan otu dokunuşuna benzeyen kabarıklıklara tıpta ürtiker denir.
Kurdeşenin en tipik özelliği gezici olmasıdır: Tek bir kabarıklık birkaç dakikadan birkaç saate, en fazla 24 saate kadar sürer ve iz bırakmadan kaybolur; bu sırada vücudun başka bir yerinde yenileri çıkabilir. Kabarıklıklar küçük noktalar kadar olabileceği gibi birleşerek el ayası büyüklüğünde haritalar oluşturabilir. Kurdeşen bulaşıcı değildir.
Kurdeşen bazen derinin daha derin katmanlarını da etkileyerek göz kapaklarında, dudaklarda, dilde, ellerde ya da ayaklarda belirgin şişliğe yol açar. Bu tabloya anjiyoödem denir. Anjiyoödem kaşıntıdan çok gerginlik ya da yanma hissi yapar ve kurdeşenden daha uzun, 1–3 gün kadar sürebilir. Kurdeşen olmadan tek başına tekrarlayan anjiyoödem atakları ayrıca araştırılması gereken bir durumdur.
Kurdeşen çoğu zaman rahatsız edici ama zararsızdır. Ancak aşağıdaki belirtilerden herhangi biri eşlik ediyorsa bu, vücudun genelini etkileyen ağır bir alerjik tepkinin (anafilaksi) işareti olabilir ve vakit kaybetmeden 112 aranmalı ya da en yakın acil servise başvurulmalıdır:
Daha önce ağır alerjik tepki geçirmiş kişiler, hekimlerinin önerdiği acil durum planını ve ilaçlarını her zaman yanlarında taşımalıdır.
Kurdeşen, ne kadar sürdüğüne göre iki gruba ayrılır. Bu ayrım hem nedeni aramada hem de tedavi planında belirleyicidir:
| Özellik | Akut ürtiker | Kronik ürtiker |
|---|---|---|
| Süre | 6 haftadan kısa | 6 haftadan uzun; haftanın çoğu günü atak |
| Sık nedenler | Viral enfeksiyonlar, bazı ilaçlar, besinler, böcek sokmaları | Çoğu zaman dışarıdan bir alerjen bulunmaz; bağışıklık sistemi kendi mast hücrelerini uyarır |
| Tetkik | Çoğu zaman gerekmez; öykü yol gösterir | Hekimin öyküye göre seçeceği sınırlı sayıda tetkik |
| Seyir | Genellikle günler ya da birkaç hafta içinde geçer | Çoğu kişide aylar ya da birkaç yıl içinde kendiliğinden yatışır |
Akut ürtikerlerin önemli bir kısmında ise belirgin bir neden bulunamaz ve tablo kendiliğinden geçer.
Haftalar, aylar boyunca hemen her gün ortaya çıkan kurdeşende ilk akla gelen besin alerjisidir; oysa kronik ürtikerde besinler nadiren nedendir. Bu tabloda çoğu zaman bağışıklık sistemi, deri içindeki mast hücrelerini kendisi uyarır. Kronik ürtikere bazen tiroid hastalıkları gibi diğer bağışıklık kaynaklı durumlar eşlik edebilir. Stres, enfeksiyonlar, bazı ağrı kesiciler, alkol ve sıcak ise mevcut kurdeşeni alevlendirebilir; stresin deriyle ilişkisini stres ve cilt yazısında anlattık.
Bazı kişilerde kurdeşen belirli bir fiziksel uyaranla ortaya çıkar. Bu tipler tek başına ya da kronik ürtikerle birlikte görülebilir:
| Tip | Tetikleyici | Nasıl görünür? |
|---|---|---|
| Dermografizm | Deriyi çizmek, sürtmek, sıkı giysi | Çizilen yerde birkaç dakika içinde çizgi şeklinde kabarıklık; en sık görülen fiziksel tip |
| Soğuk ürtikeri | Soğuk hava, soğuk su, buzlu içecek | Soğukla temas eden bölgede kabarıklık; soğuk suda yüzmek tehlikeli olabilir |
| Basınç ürtikeri | Çanta askısı, kemer, uzun süre ayakta durma | Basınç uygulanan bölgede saatler sonra ortaya çıkan ağrılı şişlik |
| Kolinerjik ürtiker | Egzersiz, sıcak duş, terleme, heyecan | Terlemeyle birlikte çıkan, toplu iğne başı büyüklüğünde çok sayıda kabarıklık |
| Güneş ürtikeri | Güneş ışığı | Güneş gören bölgelerde dakikalar içinde kaşıntılı kabarıklık |
Kurdeşen kabarıklıkları geçici olduğu için muayene sırasında görünmeyebilir. Bu nedenle atak sırasında çekilen fotoğraflar tanı için çok değerlidir. Muayenede kabarıklıkların ne kadar sürdüğü, iz bırakıp bırakmadığı, hangi durumlarda ortaya çıktığı, kullanılan ilaçlar ve eşlik eden hastalıklar sorulur. Muayeneye nasıl hazırlanılacağını dermatoloji muayenesine hazırlık yazısında özetledik.
Akut ürtikerde, öykü belirgin bir neden düşündürmüyorsa genellikle tetkik gerekmez. Kronik ürtikerde ise hekim öyküye göre seçilmiş sınırlı sayıda kan tetkiki isteyebilir. Geniş alerji panelleri kronik ürtikerde çoğu zaman nedeni göstermez; fiziksel ürtiker düşünülüyorsa basit uyarı testleri yapılabilir. Kabarıklıklar 24 saatten uzun sürüyor, ağrı yapıyor ve morumsu iz bırakıyorsa, damar iltihabıyla seyreden farklı bir tablo açısından deri biyopsisi gerekebilir.
Kronik ürtikerde amaç, kişinin günlük yaşamını, uykusunu ve iş verimini etkilemeyecek düzeyde kontrol sağlamaktır. Tedavi, hastalık yatıştıkça hekim kontrolünde azaltılır.
Kronik ürtikeri ya da dermografizmi olan kişiler; lazer, mikro iğneleme, peeling ya da enjeksiyon gibi uygulamalardan önce bunu hekime bildirmelidir. Deriye yapılan mekanik ve ısı uyarıları bu kişilerde uygulama bölgesinde geçici kabarıklıklara yol açabilir. Kurdeşenin etkin olarak alevlendiği dönemlerde uygulamalar genellikle ertelenir; tablo kontrol altına alındıktan sonra planlama yapılır.
Kurdeşen (ürtiker), mast hücrelerinin uyarılmasıyla ortaya çıkan; kaşıntılı, gezici ve iz bırakmadan kaybolan kabarıklıklarla seyreden yaygın bir deri tablosudur ve bulaşıcı değildir. Altı haftadan kısa süren akut ürtikerde enfeksiyonlar, ilaçlar ve besinler sık tetikleyicilerdir; kronik ürtikerde ise çoğu zaman bir alerjen bulunmaz. Tedavide temel yaklaşım tetikleyicilerden kaçınmak ve hekimin düzenleyeceği alerji ilaçlarıdır. Dudak, dil ya da boğazda şişlik, nefes darlığı, yutma güçlüğü veya baygınlık hissi acil durum belirtisidir ve 112 aranmalıdır.
Hayır. Kurdeşen, kişinin kendi derisindeki mast hücrelerinin uyarılmasıyla ortaya çıkar; temasla, ortak eşya kullanımıyla ya da havayla başka birine geçmez.
Tek bir kabarıklık genellikle 24 saat içinde iz bırakmadan kaybolur. Akut ürtiker çoğu zaman günler ya da birkaç hafta içinde geçer. Altı haftadan uzun süren kronik ürtiker ise çoğu kişide aylar ya da birkaç yıl içinde kendiliğinden yatışır; bu süreçte düzenli tedaviyle şikâyetler kontrol altında tutulabilir.
Stres tek başına kurdeşenin nedeni olmasa da var olan kurdeşeni tetikleyebilir ve alevlendirebilir. Özellikle kronik ürtikeri olan kişilerde yoğun stresli dönemlerde atakların sıklaştığı görülebilir.
Kronik ürtikerde çoğu zaman dışarıdan bir alerjen bulunmaz; geniş alerji panelleri bu nedenle genellikle yol göstermez. Hekim, öyküye göre seçilmiş sınırlı sayıda kan tetkiki ya da fiziksel ürtiker düşünülüyorsa basit uyarı testleri isteyebilir.
Dil, dudak ya da boğazda hızla artan şişlik, nefes darlığı, hırıltılı solunum, yutma güçlüğü, baş dönmesi ya da baygınlık hissi eşlik ediyorsa bu ağır bir alerjik tepkinin işareti olabilir. Bu durumda vakit kaybetmeden 112 aranmalı ya da en yakın acil servise başvurulmalıdır.
Bu duruma dermografizm denir ve en sık görülen fiziksel ürtiker tipidir. Deri çizildiğinde ya da sürtüldüğünde birkaç dakika içinde çizgi şeklinde, kaşıntılı kabarıklıklar oluşur ve genellikle yarım saat ile bir saat içinde kaybolur. Şikâyet yaratıyorsa tedavisi hekim tarafından planlanır.
