Yaz bitince sırtta, göğüste ve omuzlarda fark edilen beyazımsı ya da açık kahverengi lekelerin sık nedenlerinden biri güneş mantarıdır. Tedavi edilebilir bir durumdur; ancak vitiligo gibi farklı tedavi gerektiren durumlardan ayrılması gerekir.
Güneş mantarı, tıptaki adıyla pitiriyazis versikolor, deride normalde de bulunan Malassezia adlı mayanın sıcak, nemli ve terli koşullarda aşırı çoğalmasıyla ortaya çıkan yüzeysel bir enfeksiyondur. Sırt, göğüs, omuz, boyun ve üst kollarda; bronz tende açık renkli, açık tende ise pembe ya da açık kahverengi, üzeri ince kepekli lekeler yapar. Adına rağmen güneş neden olmaz; ancak mantarlı alanlar bronzlaşmadığı için lekeler en çok yaz sonunda fark edilir. Kişiden kişiye bulaşan bir hastalık gibi düşünülmez. Tedavisi hekimin önereceği mantar ilaçlarıyla yapılır ve genellikle kısa sürer; ancak rengin eşitlenmesi haftalar ya da aylar alabilir ve sıcak dönemlerde tekrarlama eğilimi vardır. Ayrım muayeneyle yapılır; vitiligo gibi benzer görünen durumlar farklı tedavi gerektirir.
Derimizin yüzeyinde, özellikle yağ bezlerinin yoğun olduğu bölgelerde, Malassezia adı verilen bir maya mantarı doğal olarak yaşar. Bu maya çoğu zaman hiçbir şikâyete yol açmaz. Sıcak ve nemli hava, terleme, yağlı cilt ve sıkı giysiler gibi koşullarda ise mayanın yapısı değişir ve deri yüzeyinde aşırı çoğalır. Ortaya çıkan yüzeysel enfeksiyona pitiriyazis versikolor denir; halk arasında “güneş mantarı” ya da “güneş lekesi” olarak bilinir.
En sık gençlerde ve genç erişkinlerde, yağ bezlerinin daha etkin olduğu yıllarda görülür. Kadın ve erkekte benzer sıklıktadır. Yaz aylarında ve sıcak, nemli iklimlerde daha yaygındır; çok terleyen ve sporla uğraşan kişilerde de sıktır.
“Versikolor” adı, lekelerin kişiden kişiye farklı renkte görünmesinden gelir. Lekeler genellikle küçük, yuvarlak noktalar olarak başlar, zamanla birleşerek daha geniş ve düzensiz alanlar oluşturur:
Sırtta ve göğüste kaşıntılı, birbirine benzeyen küçük sivilceler şeklinde görülen mantar kaynaklı kıl kökü iltihabı da aynı mayanın neden olduğu ayrı bir tablodur. Bu durumu ve vücut aknesinden farkını sırt ve göğüs sivilcesi yazısında anlattık. Saçlı derideki kepeklenme ve yüzdeki yağlı pullanmayla seyreden seboreik dermatit de Malassezia mayasıyla ilişkilidir.
Güneş mantarına güneş neden olmaz; adını, lekelerin güneşle birlikte görünür hâle gelmesinden alır. Mantarın ürettiği bazı maddeler, bulunduğu alanda pigment hücrelerinin çalışmasını yavaşlatır. Yaz boyunca çevredeki deri bronzlaşırken mantarlı alanlar bronzlaşmaz; sonuçta yaz sonunda bronz zemin üzerinde belirgin, açık renkli lekeler ortaya çıkar. Sıcak ve terli geçen yaz ayları mayanın çoğalmasını da kolaylaştırdığı için bu lekeler çoğu zaman eylül ve ekim aylarında muayeneye getirilir.
Güneş mantarındaki beyaz lekeler bir pigment kaybı hastalığı değildir. Mantar tedavi edildikten sonra deri yeniden pigment üretir ve renk zamanla eşitlenir.
Ciltte açık ya da koyu renkli lekelere yol açan pek çok durum vardır ve tedavileri birbirinden çok farklıdır. Aşağıdaki tablo genel bir fikir verir; kesin ayrım muayeneyle yapılır:
| Durum | Nasıl görünür? | Ayırt ettiren özellik |
|---|---|---|
| Güneş mantarı | Sırt, göğüs ve omuzlarda açık, pembe ya da açık kahverengi, birleşen lekeler | Üzerinde ince kepeklenme vardır; sıcak dönemlerde artar |
| Vitiligo | Süt beyazı, sınırları keskin lekeler | Pullanma yoktur; el, yüz, ağız ve göz çevresinde sıktır, çoğu zaman iki tarafta benzer yerleşim gösterir |
| Pitiriyazis alba | Çocuk ve gençlerde yüzde ve kollarda, sınırları belirsiz açık lekeler | Kuru cilt ve alerjik yatkınlıkla ilişkilidir; hafif pullanma olabilir |
| İltihap sonrası açık leke | Daha önce sivilce, egzama ya da yara olan yerde açık renk | Aynı yerde önceden geçirilmiş bir deri sorunu vardır |
| Pitiriyazis rozea | Gövdede pembe, oval, pullu lekeler | Genellikle önce tek büyük bir leke çıkar; birkaç hafta içinde kendiliğinden geçer |
| Güneşe bağlı küçük beyaz noktalar | Kol ve bacaklarda, mercimekten küçük, porselen beyazı noktalar | Yaşla artar; yıllardır güneş gören bölgelerde görülür, pullanma yoktur |
Özellikle vitiligo ile ayrım önemlidir; çünkü vitiligo farklı bir tedavi yaklaşımı gerektirir ve erken değerlendirilmesi önem taşır. Vitiligoyu ayrıntılı olarak vitiligo ve beyaz lekeler yazısında ele aldık.
Güneş mantarı çoğu zaman muayenede görünümünden tanınır. Hekim, lekelerin yüzeyini hafifçe gererek ince pullanmayı ortaya çıkarabilir; özel bir ışık (Wood lambası) altında mantarlı alanlar farklı renkte parlayabilir. Gerekirse lekenin yüzeyinden alınan pulların mikroskopla incelenmesiyle tanı doğrulanır. Bu basit incelemeler, benzer görünen durumların ayrılmasını sağlar.
Tedavi, hekimin önereceği mantar ilaçlarıyla yapılır. Sınırlı alanlarda genellikle vücuda uygulanan şampuan, köpük ya da krem şeklindeki sürme ilaçlar yeterlidir; yaygın, sık tekrarlayan ya da sürme tedaviye yanıt vermeyen durumlarda hekim ağızdan alınan tedavileri planlayabilir. İlacın türü, süresi ve sıklığı kişiye göre belirlenir.
Tedavide en sık yaşanan hayal kırıklığı, mantar temizlendiği hâlde lekelerin hemen kaybolmamasıdır. Bunun nedeni, pigment üretiminin yeniden başlamasının ve rengin çevre deriyle eşitlenmesinin zaman almasıdır. Pullanmanın kaybolması enfeksiyonun temizlendiğini gösterir; açık renkli alanların düzelmesi ise birkaç hafta ile birkaç ay sürebilir. Bu dönemde lekelere ek bir leke kremi, peeling ya da lazer uygulamak gerekmez.
| Dönem | Beklenen |
|---|---|
| Tedavinin ilk haftaları | Pullanma ve kaşıntı azalır, mantar temizlenir |
| Sonraki haftalar ve aylar | Açık renkli alanlar yavaş yavaş pigment kazanır, renk farkı küçülür |
| Bir sonraki sıcak dönem | Tekrarlama riski vardır; hekimin önerdiği koruyucu kullanım bu riski azaltabilir |
Malassezia derinin doğal bir sakini olduğu için tamamen yok edilemez; yatkın kişilerde sıcak ve nemli dönemlerde yeniden çoğalabilir. Bu nedenle güneş mantarı geçiren kişilerin önemli bir kısmında sonraki yazlarda tablo tekrarlar. Tekrar riskini azaltmak için şunlar yardımcı olabilir:
Güneş mantarı (pitiriyazis versikolor), deride doğal olarak bulunan Malassezia mayasının sıcak, nemli ve terli koşullarda aşırı çoğalmasıyla ortaya çıkan yüzeysel bir enfeksiyondur. Sırt, göğüs ve omuzlarda ince kepekli, açık ya da koyu renkli lekeler yapar ve en çok yaz sonunda fark edilir. Tedavisi hekimin önereceği mantar ilaçlarıyla yapılır; ancak rengin eşitlenmesi haftalar ya da aylar alabilir ve sıcak dönemlerde tekrarlama eğilimi vardır. Vitiligo gibi benzer görünen durumlardan ayrımı muayeneyle yapılır.
Güneş mantarına neden olan maya, çoğu insanın derisinde doğal olarak bulunur. Bu nedenle kişiden kişiye bulaşan bir hastalık gibi düşünülmez; ortaya çıkmasında kişinin yatkınlığı ve sıcak, nemli, terli koşullar belirleyicidir.
Uygun tedaviyle mantar genellikle kısa sürede temizlenir ve pullanma kaybolur. Açık renkli lekelerin çevre deriyle eşitlenmesi ise birkaç hafta ile birkaç ay sürebilir; bu süre tedavinin işe yaramadığı anlamına gelmez.
Güneş mantarı lekelerinin üzerinde ince kepeklenme vardır; lekeler genellikle sırt, göğüs ve omuzlardadır ve tam beyaz değil, beyazımsı, pembe ya da açık kahverengidir. Vitiligo ise pullanmasız, süt beyazı ve sınırları keskin lekelerle seyreder. Kesin ayrım muayeneyle, gerekirse özel ışık ve mikroskobik inceleme ile yapılır.
Malassezia derinin doğal sakini olduğu için tamamen yok edilemez; yatkın kişilerde sıcak ve nemli dönemlerde yeniden çoğalır. Sık tekrarlayan durumlarda hekimin önereceği koruyucu şampuan ya da sürme ilaçların yaz başında ve sıcak aylarda belirli aralıklarla kullanılması tekrar riskini azaltabilir.
Genellikle hayır. Bu lekeler pigment fazlalığından değil, mantarın pigment üretimini yavaşlatmasından kaynaklanır. Mantar tedavi edildikten sonra deri yeniden pigment üretir ve renk zamanla eşitlenir; ek bir leke tedavisine çoğu zaman gerek kalmaz.
Hayır. Tedavi edilmemiş mantarlı alanlar bronzlaşmadığı için güneşlenmek lekeleri kapatmaz; çevre deri koyulaştıkça renk farkı daha da belirginleşir. Önce mantar tedavi edilmeli, rengin geri dönüşü için ise sabırlı olunmalıdır.
